Chuyện một người nổi tiếng trên mạng của Trung Quốc vi phạm khi đi nhờ xe đạp ở Berlin Marathon gần đây đã gây tranh cãi không nhỏ trong giới chạy bộ. Bản thân việc vi phạm thực ra không phức tạp. Nhờ xe đạp để hoàn thành một phần chặng đua trong lúc thi đấu rõ ràng trái luật. Ban tổ chức căn cứ quy định để hủy kết quả và xử lý tương ứng, đều là chuyện bình thường. Điều thực sự đáng chú ý là dư luận sau khi sự việc xảy ra. Phản ứng đầu tiên của nhiều người không phải là “người này đã vi phạm”, mà là “mất mặt người Trung Quốc quá”, “phá hỏng hình ảnh người chạy bộ Trung Quốc”, “làm vậy ở nước ngoài thì hình ảnh quốc gia tính sao”… Cảm xúc này thực ra rất quen. Dường như chỉ cần một người Trung Quốc gặp vấn đề ở một giải nước ngoài, trách nhiệm người đó gánh không còn chỉ là trách nhiệm cá nhân, mà phải gánh luôn trách nhiệm của cả cộng đồng người chạy bộ Trung Quốc, thậm chí của hình ảnh quốc gia. Tôi thì cho rằng không cần phải vậy.
Ở đâu cũng có người vi phạm. Trong lịch sử marathon thậm chí chưa bao giờ thiếu những vụ “gian lận thái quá”. Marathon Olympic Saint Louis năm 1904, vận động viên Mỹ Fred Lorz giữa chừng đi nhờ ô tô một quãng khá dài, sau đó quay lại đường đua và là người đầu tiên về đích, có lúc bị coi là nhà vô địch, cuối cùng bị tước tư cách vì gian lận. Nổi tiếng hơn là Boston Marathon năm 1980. Rosie Ruiz về đích với tư cách nữ thứ nhất và đứng lên bục nhận giải; điều tra sau đó phát hiện cô chỉ nhập vào đường đua gần Kenmore Square, sát vạch đích. Vận động viên Canada Jacqueline Gareau, người thực sự chạy hết cự ly, mãi bảy ngày sau mới được chính thức công nhận vô địch. Nhìn lại những câu chuyện này hôm nay, chúng ta thường hiểu chúng là việc một vận động viên vi phạm, là lỗ hổng quản lý giải đấu của một thời, và là những đoạn xen trong quá trình luật thi đấu cùng kỹ thuật tổ chức không ngừng được hoàn thiện. Rất ít người từ đó kết luận rằng hình ảnh quốc gia của người Mỹ đã bị hủy. Điều này đáng để chúng ta nghĩ lại. Vì sao cùng một chuyện xảy ra với người chạy bộ Trung Quốc, chúng ta lại đặc biệt dễ sinh ra một cảm giác xấu hổ tập thể thừa?
Khoảng cách niềm tin. Một người chạy bộ Đức gian lận không có nghĩa người chạy bộ Đức nào cũng gian lận; một vận động viên Mỹ vi phạm cũng không vì thế mà chứng minh tinh thần thể thao Mỹ có vấn đề. Tương tự, một người nổi tiếng trên mạng của Trung Quốc vi phạm ở Berlin Marathon trước hết cũng chỉ là vấn đề của người đó. Một xã hội thực sự tự tin không cần đòi mỗi người bình thường bước ra khỏi cửa nhà phải gánh trách nhiệm “người phát ngôn của quốc gia”. Làm sai thì là cá nhân làm sai. Vi phạm thì xử theo quy định. Nếu cô ấy đồng thời là người nổi tiếng trên mạng có lượng người theo dõi lớn, có quan hệ hợp tác với thương hiệu, thì công chúng nghi ngờ sự trung thực của cô, thương hiệu đánh giá lại quan hệ hợp tác, cũng là chuyện bình thường. Thực tế, điều khiến sự việc này gây phản ứng dữ dội, tôi cho rằng, đến nhiều hơn từ một kiểu “khoảng cách niềm tin”.
Một người lâu nay dựa vào chạy bộ để dựng hình ảnh cá nhân, có được lượt chú ý và hợp tác thương mại, thì công chúng tự nhiên đặt ở cô kỳ vọng về sự trung thực cao hơn người chạy bộ thường. Người tham dự bình thường gian lận có thể chỉ là một lần vi phạm giải đấu; nhưng một người dựa vào danh tính người chạy bộ để có lợi ích thương mại mà gian lận, công chúng rất dễ có cảm giác bị lừa mạnh hơn: cô dựa vào danh tính này để có sự chú ý và lợi ích, nhưng đến quy tắc thi đấu cơ bản nhất cũng không tuân thủ. Vì thế, điều cô làm hại không chỉ là một kết quả thi đấu, mà còn gồm uy tín cá nhân, cùng niềm tin của công chúng đối với hợp tác thương mại và hình ảnh trước công chúng của cô. Đó mới là chỗ dư luận phản đòn thực sự có sức nặng. Nhưng niềm tin bị tổn hại, sự phẫn nộ của công chúng và hình phạt thi đấu vẫn thuộc vài tầng vấn đề khác nhau.
Tự tin đã chín. Vi phạm thi đấu do luật giải xử lý; uy tín thương mại bị tổn hại do thương hiệu và thị trường xử lý; công chúng không còn tin cô là hệ quả tự nhiên của đánh giá xã hội. Còn việc hiệp hội ngành có nên can thiệp hay không thì nên trở về quan hệ quản lý cụ thể và căn cứ quy định, chứ không phải vì chuyện “ồn ào lên” rồi thuận thế biến cảm xúc dư luận thành hình phạt của ngành. Đây không phải bào chữa cho người vi phạm. Đặt các trách nhiệm khác nhau trở lại hệ thống quy tắc của chúng mới là cách làm cho trách nhiệm thực sự rõ. Trong nhiều sự kiện dư luận hiện nay, một xu hướng đáng cảnh giác là chúng ta đặc biệt dễ kéo hành vi cá nhân lên mãi. Từ “cô ấy gian lận”, thành “tố chất người chạy bộ Trung Quốc không ổn”; rồi từ “tố chất người chạy bộ Trung Quốc không ổn” lên thành “làm hại hình ảnh quốc gia”. Nhìn thì thái độ ngày càng rõ, thực tế trách nhiệm cá nhân lại ngày càng mờ. Một hành vi vi phạm vốn rất đơn giản bị gắn thêm quá nhiều ý nghĩa to lớn, cuối cùng điều được bàn không còn là vì sao một người vi phạm quy tắc và phải gánh hậu quả gì, mà thành cả cộng đồng có nên xấu hổ vì cô hay không. Thực ra hoàn toàn không cần.
Á vận hội vừa kết thúc. Chúng ta đã quen reo hò khi vận động viên Trung Quốc vô địch, cũng ngày càng có thể bình thản đối mặt thắng thua trong thể thao thành tích cao. Sự tự tin thật sự không chỉ là thắng được, mà cũng phải thua được. Nói thêm một bước, chúng ta cũng nên chấp nhận một sự thật bình thường hơn: trong một cộng đồng luôn có người mắc lỗi, cũng luôn có người vi phạm. Ở đâu cũng có người giữ quy tắc, cũng có người khoét lỗ hổng quy tắc; ở đâu cũng có vận động viên đáng kính, cũng có người tham dự tìm cách ăn gian. Hình ảnh một quốc gia không đột nhiên được dựng lên vì một tấm huy chương vàng, cũng không dễ sụp vì một người chạy bộ bình thường gian lận ở giải nước ngoài. Quy tắc phát hiện cô, giải đấu phạt cô, thị trường đánh giá cô, chính cô gánh hậu quả tương ứng, thế là đủ. Chúng ta không cần che giấu thay cô, càng không cần thấy có lỗi thay cô. Có thể bình tĩnh nói một câu — đây là vấn đề của cá nhân cô — bản thân điều đó có lẽ đã là một kiểu tự tin chín hơn.
